Ang Kuwento ng Ating Bayan

Bago pa makilala sa pangalang Mariveles, tinatawag ang lugar na Camaya.

Ayon sa mga lumang tala na pinagbabatayan ng kasaysayang ito, iniuugnay ang pangalang Camaya sa salitang Intsik na Ca-ma-yen, na inilalarawan bilang isang lugar kung saan kumukuha ng sariwang tubig ang mga naglalayag.

Mahalagang bahagi rin ng sinaunang kasaysayan ng Mariveles ang mga Aeta. Ayon sa tala, matagal na silang naninirahan sa lugar bago dumating ang mga sumunod na pangkat ng tao at bago pa man dumating ang mga Kastila.

Ilang pangalan ng lugar sa Mariveles ang iniuugnay rin sa mga sinaunang katutubong katawagan, kabilang ang Apatot, Kinalakhan, Samento, Kinakulbutan, Tabyo, Wain, Maradilis, at Mariuma.

Ang mga katawagang ito ay nagsisilbing bakas ng mas matandang kasaysayan ng Mariveles na nauna pa sa mga nakasulat na dokumento noong panahon ng kolonyalismo.

Maraming bersiyon at alamat tungkol sa pinagmulan ng pangalang Mariveles.

Isa sa pinakakilalang kuwento ang alamat nina Maria Velez at isang paring Franciscano. Ngunit noong Hulyo 1920, kinuwestiyon ni Don Gregorio de Guzman ang kuwentong ito sa isang sulatin sa The Citizen.

Ayon sa kanyang argumento, hindi tumutugma ang panahon ng sinasabing pangyayari sa mga naunang dokumentong gumagamit na ng mga katawagang gaya ng Mirabilis, Manavilis, at Marivelez. Binanggit din niya na ang mga unang madre ng Santa Clara na dumating sa Pilipinas mula Mexico ay dumating lamang noong 1621.

May isa pang paliwanag na iniuugnay kina dating National Archives Director Eulogio Rodriguez at Don Gregorio de Guzman. Ayon sa bersiyong ito, maaaring nagmula ang pangalan sa salitang “maraming dilis.”

Sagana umano noon ang dilis sa karagatan ng Mariveles. Sa paglipas ng panahon at sa pagbabago ng bigkas at baybay, lumitaw sa iba't ibang tala ang mga anyong Maradilis, Marauelis, Mirabilis, Manabilis, Mirabeles, Mariueles, Manavilis, at Marivelez hanggang sa tuluyang maging Mariveles.

Hindi nito ganap na tinatapos ang usapin tungkol sa etimolohiya ng pangalan, ngunit ipinakikita nito na ang kasaysayan ng pangalan ng bayan ay mas masalimuot kaysa sa isang simpleng alamat.

Bago pa man tuluyang maitatag ang pamahalaang Kastila, bahagi na ang Mariveles ng mga rutang pangkalakalan sa rehiyon.

Ayon sa mga tala, naging aktibo ang mga mangangalakal na Intsik sa lugar. Hindi lamang kalakalan ang kanilang naging gawain. Iniuugnay rin sa kanila ang maagang pagpapatibag ng bato sa Punta Cochino, na kalaunan ay inilipat sa Lilimbon matapos ang isang sakuna.

Ang Sisiman ay binabanggit din bilang isa sa mga lugar na kanilang naging pamayanan.

Nang ipatupad ang mga patakarang naglilimita sa paninirahan ng mga Intsik na hindi Kristiyano sa mga lalawigan, may ilan umanong nanatili sa Sisiman matapos yakapin ang Katolisismo.

Noong 1571, tuluyang napasailalim sa kapangyarihan ng mga Kastila ang Maynila at ang mga karatig na lugar. Sa mga sumunod na taon, naging bahagi rin ang Mariveles ng lumalawak na sistemang pampamahalaan at pangmisyon ng Espanya.

Noong 1574, dumating sa Mariveles ang puwersa ng piratang Intsik na si Limahong.

Ayon sa tala, kasama niya ang 62 barkong pandigma at humigit-kumulang 4,000 mandirigma. Dumaong sila sa baybayin ng Mariveles noong Nobyembre 29 bago tumungo sa Maynila. Hindi nagtagumpay ang kanilang paglusob at kalaunan ay umatras patungong Pangasinan.

Noong 1578, ang mga lugar ng Camaya, Lusong, Bagac, at Morong o Mariuma ay tinukoy ng mga misyonero sa ilalim ng katawagang “Jurisdiccion de Manabilis.”

Ipinakikita nito ang unti-unting pagsama ng Mariveles at mga karatig na pamayanan sa administratibong kaayusan ng pamahalaang Kastila.

Noong 1579, ayon sa lokal na tala, nagtungo sa Mariveles ang mga paring Franciscano na sina Sebastian de Baesa at Juan Pizarro.

Sa Sitio Samento, na nasa gawing kanluran ng Camaya at malapit sa lugar na kilala ngayon sa Balon Anito Hot Spring, nagsimula ang kanilang gawaing pangmisyon.

Noong 1583, isang unang kapilya ang naiulat na naitayo sa Samento.

Ang lugar ay mahalaga hindi lamang sa relihiyon kundi bilang pamayanan ng mga katutubong Aeta at sentro ng pakikipagkalakalan.

Noong 1583, itinatag sa panahon ni Gobernador-Heneral Gonzalo Ronquillo de Peñaloza ang tinatawag na Corregimiento de Mariveles.

Kabilang sa sakop nito ang Morong, Bagac, Lusong, Camaya, Cabcaben, Corregidor, at Maragondon.

Sa mga sumunod na taon, ipinagpatuloy ng mga misyonerong Agustino Recoleto ang gawaing pangmisyon sa iba't ibang bahagi ng corregimiento.

Dahil sa lokasyon ng Mariveles sa bungad ng Manila Bay, naging saksi rin ang karagatan nito sa mga tunggaliang pandagat.

Noong Disyembre 14, 1600, naganap sa karagatan ng Mariveles ang sagupaan sa pagitan ng mga puwersang Kastila at Holandes.

Noong 1662, dumating naman sa Mariveles ang paring Italyanong Dominico na si Ricci, na sinasabing kumakatawan sa puwersa ng Intsik na si Koxinga o Kosingga, upang ihatid ang banta ng paglusob sa Maynila.

Dahil sa paulit-ulit na banta ng mga pirata at iba pang puwersang pandagat, nagpatayo ang pamahalaang Kastila ng mga depensa sa Mariveles.

Noong 1739, sa utos ni Gobernador-Heneral Fernando Valdez y Tamon, itinatag ang mga tanggulang tinawag na Cota de Mariveles.

Ayon sa tala, may tatlong pangunahing cota: sa dalampasigan ng Camaya sa likod ng Casa Tribunal; sa burol malapit sa bukana ng Ilog Santol; at sa dalampasigan ng Cabcaben.

Ang mga tanggulang ito ay nilagyan ng mga kanyong nakaharap sa dagat upang bantayan ang baybayin.

Noong kalagitnaan ng ika-18 siglo, patuloy ang problema sa seguridad sa baybayin.

Matapos ang mga paglusob at pananalasa sa Camaya, binago ang dating kaayusan ng Corregimiento de Mariveles.

Noong 1757, nabuo ang lalawigan ng Bataan. Ang Hermosa, Abucay, Balanga, at Orion na dating nauugnay sa Pampanga ay isinama sa Morong, Bagac, at Camaya o Mariveles.

Binabanggit din sa lokal na tala ang Cabcaben bilang unang cabecera o sentrong administratibo dahil mahirap umano noong marating ang kabayanan ng Mariveles.

May panahon ding hinangad ng ilang residente ng Cabcaben na maging hiwalay itong bayan.

Noong Hulyo 1, 1882, apatnapu't dalawang vecinos mula sa Cabcaben, sa pangunguna ni Andres Calimbas, Cabeza de Barangay, ang nagpetisyon upang maihiwalay ang Cabcaben sa Mariveles. Iminungkahi nilang pangalanan itong Estella.

Subalit noong Setyembre 25, 1883, tinanggihan ang petisyon. Nanatiling bahagi ng Mariveles ang Cabcaben.

Dahil sa mga banta ng epidemya noong ika-19 na siglo, naging mahalagang sentro ng quarantine ang Mariveles.

Matapos ang paglaganap ng cholera sa Zamboanga noong 1882, ipinasiyang magtatag ng Lazareto de Mariveles sa Sitio Nasui.

Layunin nitong siyasatin ang mga barko, pasahero, kargamento, at tripulanteng papasok sa Manila Bay upang mabawasan ang panganib ng pagpasok ng mga nakahahawang sakit.

Noong 1886, inilipat ang pasilidad sa mas malaking lugar sa bukana ng Ilog Tucut. Sa panahon ng mga Amerikano, nakilala ito bilang Quarantine Detention Station.

Sa paglipas ng panahon, ang lugar ay nagkaroon pa ng iba pang gamit, kabilang ang mga tungkuling medikal at militar.

Nang sumiklab ang Himagsikang Pilipino noong 1896, nakarating din sa Mariveles ang kilusang Katipunan.

Ayon sa tala, kabilang sa mga nanghikayat ng kasapi sina Francisco Dinglas ng Corregidor at Teodoro Barcarse. Kabilang naman sa mga unang napabilang sa kilusan sa Mariveles sina Ciriaco Ramos, Vicente Angeles, at Florentino Llagas.

Sa kalaunan, sa pamumuno ni Antonio Mendoza, nagkaisa ang mga Katipunero ng Mariveles na kumilos laban sa lokal na puwersang Kastila.

Matapos ang dalawang nabigong pagtatangka, noong Mayo 31, 1898, sinalakay nila ang Casa Tribunal.

Ayon sa lokal na salaysay, bombo ang ginamit bilang hudyat at marami sa mga lumahok ay armado lamang ng gulok, kawayang sibat, at kakaunting baril.

Naging bahagi ito ng lokal na pakikibaka ng mga taga-Mariveles laban sa pamahalaang kolonyal ng Espanya.

Nagbago muli ang kalagayan ng Mariveles nang dumating ang mga puwersang Amerikano sa Pilipinas.

Noong Disyembre 3, 1899, pumasok ang puwersang Amerikano sa Hermosa habang nagpapatuloy ang pakikipaglaban ng mga rebolusyonaryong Pilipino sa Bataan.

Ang puwersang Pilipino sa lalawigan ay pinamumunuan ni Heneral Tomas Mascardo, kasama si Major Manuel L. Quezon bilang kanyang ayudante.

Itinatala rin sa lokal na kasaysayan ang mga karahasang sinasabing naranasan ng ilang taga-Mariveles, kabilang sina Severino Palma, Maximino Rubia at kanyang anak, Tavis, Juanito o Jovito Balbuena, at Urbano Jordan.

Nang madakip si Emilio Aguinaldo, ipinadala umano ni Heneral Mascardo si Manuel L. Quezon sa Lazareto upang makipag-ugnayan sa mga Amerikano at malaman ang magiging direksiyon ng patuloy na pakikibaka.

Noong 1901, dumating sa Pilipinas ang mga gurong Amerikano na nakilala bilang Thomasites. Isa sa mga gurong naitalaga sa Mariveles ay si C.H. Goddarch.

Sa parehong panahon nagsimula ang pampublikong paaralan sa Quarantine Station. Ayon sa tala, kabilang sa mga unang nagturo ang mga sundalong Amerikano sa ilalim ng paggabay ni Goddarch.

Sa panahon ni Mayor Esteban Gonzales, 1908 hanggang 1909, nagtayo ng dalawang silid-aralan na gawa sa kahoy at pawid malapit sa bahay-pamahalaan sa Daang Zamora. Dito nagsimula ang una at ikalawang baitang.

Sa mga sumunod na taon, nadagdagan ang mga silid-aralan hanggang makumpleto ang pagtuturo mula una hanggang ikapitong baitang sa panahon ni Mayor Valentin Semilla noong 1910. Kabilang sa mga guro si C.H. Goddarch at tatlong boluntaryong gurong estudyante mula sa Mariveles.

Habang dumarami ang mga mag-aaral, kinailangan ng mas malaking paaralan. Sa panahon ni Mayor Claro Paguio, nakahanap ng mas malawak na lugar sa dulo ng Daang Laya. Noong 1925, itinayo rito ang isang Gabaldon school building na may apat na silid-aralan.

Dahil sa lokasyon nito sa bungad ng Manila Bay, naging mahalaga rin ang Mariveles sa estratehiyang militar ng Estados Unidos.

Noong Nobyembre 14, 1901, idineklara ang Mariveles bilang bahagi ng isang military reservation sa ilalim ng isang kautusan ng U.S. Navy Department. Sinundan ito ng isa pang kautusan noong Abril 17, 1903.

Noong 1902, itinayo ng U.S. Signal Corps ang isang estasyon ng telegrapo sa Plaza Tagumpay sa harap ng Quarantine Station.

Iniuugnay sa tala si Isaac Lloyd, isang African-American na dating sundalo at ama ng mang-aawit na si Cecil Lloyd, bilang isa sa mga unang namahala sa pasilidad.

Isa pang mahalagang pangalan na nakaugnay sa kasaysayan ng Mariveles ay si Heneral Artemio Ricarte.

Ayon sa tala, nagtago siya sa Mariveles matapos tumangging sumumpa ng katapatan sa pamahalaang Amerikano.

Noong Marso 29, 1904, nadakip siya sa isang sabungan sa Mariveles matapos ipagkanulo ang kanyang kinaroroonan.

Naitala rin na pansamantala siyang nagtrabaho bilang iskribyente sa lokal na pamahalaan at nanirahan malapit sa Lazareto.

Nagkaroon din ng pagbabago sa relihiyosong buhay ng Mariveles sa panahon ng mga Amerikano.

Itinatag ni Isabelo de los Reyes ang Iglesia Filipina Independiente noong Agosto 2, 1902.

Noong Mayo 1904, ilang Pilipinong misyonero mula Maragondon, Cavite ang dumating sa Mariveles at nagsagawa ng mga gawaing panrelihiyon sa dating kapilya sa Sitio Samento.

Sa parehong panahon, ayon sa lokal na tala, si Bro. Fernando Manikis, isang manggagawa sa patibagan ng bato sa Sisiman, ay nagsimulang mangaral sa kanyang kapwa manggagawa.

Ang gawaing ito ay iniuugnay sa pagkakatatag ng Church of Christ sa Mariveles, kung saan kabilang sa mga unang pamilyang naging kasapi ang mga Echevarria, Maglaya, at Roy.

Noong 1922, nagtayo ang mga Amerikano ng panibagong pier sa harap ng Quarantine Station, katabi ng lumang pantalan.

Lalong naging malinaw sa panahong ito ang kahalagahan ng Mariveles bilang daungan, quarantine station, at estratehikong sentro ng Manila Bay.

Isang hindi pangkaraniwang pangyayari sa kasaysayan ng Mariveles ang pagdating ng mga barkong Ruso noong 1923.

Noong Enero 25, pitong barko ang dumaong sa baybayin. Sinundan ito ng isa pang barko noong Enero 30 at tatlong barko noong Pebrero 1.

Ayon sa tala, may kabuuang 621 tripulante at 189 pasahero ang sakay ng mga barkong ito.

Dumaan sila sa pagsusuri at pangangalaga sa Quarantine Station bago tuluyang umalis patungong Olongapo noong Marso 30.

Habang tumitindi ang tensiyon sa Pasipiko bago ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, naging bahagi ang Bataan at Mariveles ng paghahandang militar ng Estados Unidos.

Sa ilalim ng War Plan Orange, nakapaloob sa estratehiya ang pag-atras ng mga puwersang Amerikano at Pilipino patungo sa Bataan sakaling magkaroon ng malawakang pagsalakay.

Dahil dito, lalong naging mahalaga ang mga daungan, kalsada, paliparan, tunnel, bodega, at iba pang pasilidad sa Mariveles.

Noong Disyembre 1941, tuluyang umabot sa Pilipinas ang digmaan sa Pasipiko.

Habang unti-unting nasasakop ng mga puwersang Hapon ang iba't ibang bahagi ng bansa, ipinatupad ang War Plan Orange at nagsimulang umatras patungo sa Bataan ang mga puwersang USAFFE.

Binuksan ang mga paliparan sa Cabcaben at Lucanin noong Disyembre 20, 1941, habang binabanggit sa tala ang Mariveles Airfield, na tinawag na Palafox Red, bilang isa sa mga pasilidad na ginamit para sa operasyon.

Nagkaroon din ng mga emergency hospital sa paligid ng Little Baguio, Cabcaben, at paanan ng Zigzag Road. Sa mga tunnel sa paligid ng Zigzag itinago at kinumpuni ang iba't ibang kagamitang pandigma.

Naging bahagi rin ng operasyon sa Mariveles ang mga sasakyang pandagat tulad ng USS Canopus at iba pang pasilidad pandagat na nagsilbi sa depensa ng Bataan.

Ang lupang kinaroroonan ng dating Paaralang Elementarya ng Mariveles ay ginamit din bilang pansamantalang libingan para sa ilang kasapi ng USAFFE. May mga konkretong observation post at iba pang pasilidad sa Cochino Point, San Miguel Point, at Signal Hill sa Biaan.

Sa pamumuno ni Tenyente Heneral Masaharu Homma, patuloy na piniga ng puwersang Hapon ang depensa ng Bataan.

Habang papalapit sila sa Mariveles, maraming residente ang lumikas. Ang ilan ay nagtago sa mga kagubatan, samantalang ang iba ay nagtungo sa Cavite, Bulacan, Maynila, Mindoro, at iba pang lugar.

Ayon sa lokal na salaysay, halos naging isang ghost town ang Mariveles. Maraming gusali at pasilidad ang nawasak sa digmaan.

Pagsapit ng Abril 1942, malubha na ang kakulangan sa pagkain, gamot, bala, at iba pang pangangailangan ng mga sundalong nagtatanggol sa Bataan.

Sa utos ni Major General Edward P. King, nagsimula ang negosasyon para sa pagsuko.

Binabanggit sa tala ang isang paunang pakikipag-ugnayan sa paligid ng Cabcaben bago ang pormal na pagsuko sa puwersang Hapon.

Noong Abril 9 at 10, 1942, naging sentro ang Mariveles ng isa sa pinakamadilim na kabanata ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig sa Pilipinas.

Tinipon ang maraming Prisoners of War sa lugar ng paliparan sa Mariveles.

Mula sa Mariveles at Bagac, sapilitang pinalakad ang libu-libong Pilipino at Amerikanong bilanggo patungong San Fernando, Pampanga at kalaunan ay Capas, Tarlac.

Marami ang gutom, uhaw, sugatan, at may sakit. Sa kabila ng panganib, may mga sibilyang Pilipino sa kahabaan ng ruta na nagbigay ng pagkain at tubig sa mga bilanggo. Marami rin ang namatay o pinatay bago makarating sa kanilang destinasyon.

Hanggang ngayon, ang pagsisimula ng Death March sa Mariveles ay isa sa pinakamahalagang bahagi ng pambansang alaala ng digmaan.

Noong Oktubre 20, 1944, bumalik sa Pilipinas ang mga puwersa ni Heneral Douglas MacArthur sa Leyte.

Pagsapit ng Pebrero 1945, mabilis na lumawak ang kampanya upang mabawi ang Luzon.

Noong Pebrero 15, 1945, dumaong sa Mariveles ang mga sundalong Amerikano, kabilang ang mga yunit ng 151st Infantry Regiment, sakay ng mga landing vehicle. Kasabay nito ang suporta mula sa mga barkong pandigma sa karagatan.

Ito ang naging bahagi ng operasyon upang mapalaya ang timog Bataan mula sa puwersang Hapon.

Sa parehong panahon ng digmaan, nasawi rin sa Maynila si Antonio G. Llamas, isang kongresistang nagmula sa Mariveles, kasama ang kanyang asawang si Margarita Marfori at kanyang ama.

Pagkatapos ng labanan, nagsimulang bumalik ang mga taga-Mariveles sa kanilang bayan.

Dumating din sa baybayin ang mga barko ng 3rd Ocean Towage and Lighterage Pool, na kalaunan ay naging 3rd Ocean Towage and Lighterage Group.

Sa mga unang taon pagkatapos ng digmaan, naging bahagi ng lokal na pamumuhay ang mga produktong tinatawag na PX goods, gamot, at iba pang suplay na nagmumula sa presensiyang militar ng Estados Unidos.

Unti-unting nagsimula ang muling pagtatayo ng komunidad.

Ang dating Mariveles Quarantine Station ay nagkaroon ng iba't ibang gamit sa panahon at pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig.

Naging bahagi ito ng mga operasyong militar at medikal. Ang pantalan nito ay ginamit para sa mga suplay at barkong nagsisilbi sa mga puwersa sa Bataan.

Noong Mayo 23, 1946, itinalaga si Brigadier General Howard F. Smith sa ilalim ng U.S. Public Health Service upang mamahala sa Mariveles Quarantine Station.

Pagsapit ng Hunyo 1, 1946, nagsimula ring manawagan para sa pagkuha ng mga Pilipinong doktor at nars upang maglingkod sa pasilidad.

Mula sa sinaunang Camaya, sa panahon ng mga Aeta at kalakalang pandagat, hanggang sa pagdating ng mga Kastila, pagtatatag ng Corregimiento de Mariveles, Himagsikang Pilipino, panahon ng mga Amerikano, at Ikalawang Digmaang Pandaigdig, paulit-ulit na naging bahagi ang Mariveles ng mas malalaking pangyayaring humubog sa kasaysayan ng Pilipinas.

Ngunit ang tunay na kasaysayan ng bayan ay hindi lamang matatagpuan sa mga dokumento, pangalan ng gobernador, sundalo, pari, o mga petsa ng digmaan.

Makikita rin ito sa mga apelyido ng matatandang pamilya, mga kuwento ng mga ninuno, lumang larawan, liham, titulo ng lupa, simbahan, paaralan, pantalan, kalsada, monumento, at mga alaala ng bawat pamilyang Mariveleño.

Marami pa ring bahagi ng kasaysayan ng Mariveles ang kailangang saliksikin, ihambing sa mga pangunahing dokumento, at mapatunayan sa pamamagitan ng mga rekord mula sa National Archives, National Library, simbahan, lumang mapa, military archives, pahayagan, at pribadong koleksiyon.